Önce suyu bildim,
Sonra gördüm;
Ya, su olmak!
Muğlaklığın bulunmaması, kişisel ve öznel deneyimler yerine açık, net temellere dayanması; yani kaynağı ve amacı belli bir yaşantıyı tavsiye etmesi açısından İslam, temellerini ilim ve naslar üzerine inşa etmiştir. Allah’ın (c.c.) son vahyi olan İslam dininde ilim ve ayetlerin ortak özelliği Allah’ı işaret etmesi, O’na dayanması ve O’na varmasıdır. (Doğru eğriden, iyi kötüden, hak batıldan açıkça ayrılmıştır. Bakara/256)
Dolayısıyla kim, ne zaman dosdoğru yolu bulmak isterse Allah’a giden yollar çoktur (Ankebût, 29/69). Yaşansın diye Kur’an’ı vahyeden Rabbimiz, kıyamet saatine kadar yol gösterecek bir ayetler bütünü olarak bu ilmi, Müslüman topluma emanet olarak bıraktı.
Şu da var ki, vahyin indiği zaman ve coğrafya bakımından, kırsal yaşamın gerektirdiği bir metodun ön planda olduğu ve irfani diyebileceğim bir yolun da tercih edildiği kanatindeyim. Çünkü bilenlerle bilmeyenler bir olmayacaktı. Ve fakat iman edenler de salih amelde bulunacaktı. Tabii ki bu da yetmeyecekti.
Rivayetin sıhhatine ve kaynağına dair tartışmayı bir yana bırakarak şunu aktarmak istiyorum:
“İnsanlar helâk oldu; âlimler müstesna. Âlimler de helâk oldu; ilmiyle amel edenler müstesna. Amel edenler de helâk oldu; ihlâs sahipleri müstesna. İhlâs sahiplerine gelince, onlar da pek büyük bir tehlike ile karşı karşıyadırlar.”
İlk inen ayetin “Rabbin adıyla oku!” emrini taşıması (terbiye edenin öne çıkarılması), Peygamber’in bir örnek, model ve önder olarak gönderilmesi, dini yaşantıda terbiye edici bir mürebbinin öncül bir şart olarak sunulması; “Benden gördüğünüz şekliyle yapın (‘Benim nasıl namaz kıldığımı gördüyseniz, siz de öyle namaz kılın.’)” ve “Bıraktıklarımı siz de bırakın (‘Ben sizi bıraktığım/serbest bıraktığım sürece, siz de beni kendi hâlime bırakın.’)” türünden ifadelerle ortaya konan hoca-talebe, mürid-mürşid ilişkisi, vahyin bir muradının da bu yönde olduğunu gösteriyor.
Nitekim Kur’an, kendisini şöyle tanımlıyor:
“Bu, kendisinde şüphe olmayan kitaptır. Allah’a karşı gelmekten sakınanlar (müttakiler) için yol göstericidir.” (Bakara, 2/2)
Fakat İslam vahiyinin son vahiy olması hasebiyle sonraki nesillere daha açık-seçik ve mübin olacak şekilde aktarılabilmesi; muhkem ve müteşabihlik arasında muhkemliğin tercih edilmesi vazgeçilmez bir zorunluluktu bence. Bu sayede tüm yorum farklılıklarına, yorumlamalara rağmen sonraki her bir nesil vahiy ile temas kurmak istediğinde ortak bir anlama, hayat tarzına ulaşabilirdi.
Sahabenin vahiy ile ilişkisi:
“Resulullah (s.a.v) onlara Kur’ân-ı Kerim’den on âyeti kerime öğretirdi. Onlar ise bu âyet-i kerimelerde amel ile ilgili hususları öğrenmedikçe bir başka on âyet-i kerimeye geçmezlerdi. Böylelikle Hz. Peygamber, bizlere hem Kur’ân-ı Kerim’i ve hem de onunla amel etmeyi birlikte öğretirdi.” (Ahmet Bin Hanbel, İbni Ebi Şeybe, Taberi)
Anlıyoruz ki Peygamber (a.s.) ve ashabı “İlme/Ayet’e dayanan İrfan yolu”nu tercih etmişlerdir. Yani vahyin ışığındaki iman, kişide sadece kuru bir amele dönüşmüyor, aynı zamanda kişisel bir farkındalığa, derinliğe, anlamaya da dönüşüyor. Burada iman, sedece değişmek değil dönüşmektir. Buna “İlme/Ayet’e dayanan İrfan yolu” diyorum.
Bunun en bilinen örneklerinden biri Hz. Ali’ye atfedilen şu sözdür: “Eğer gayb perdesi açılsa, yakînimde bir artma olmaz.”
Niyetim ilk sahabe dönemine güzelleme yapmak değildir. Ve fakat onlarda başat olan özellik: Güven-teslimiyet ve rızadır. Sallantılar ve yalpalamalar olsa da en azından kendi Peygamberleri etrafında, O (a.s.) hayattayken böyle bir duruş sergilediler. Ve bu duruş tüm nesiller için vahyin maksadı ve ulaşılması gereken bir ideal olarak kaldı. Sembolleşti.
Fakat sonraki dönemlerde, birliktelikte bölünme başladı. Diyebilirim ki Fıkıh-Tefsir-Hadis gibi alanlar ilmi/Ayet’i önceledi, zühd ve sonraları tasavvuf ise irfanı önceledi.
Fıkıh, tefsir ve hadis ilimleri irfandan bütünüyle ayrıldı demek de istemiyorum. Belki ilim ve nas merkezli bir yönelimi önceleyip derinleştiler demek istiyorum.
Ve yine zühd ve tasavvufun irfanı öncelemesi, bunların ilim ve ayetlerden koptuğu anlamına da gelmiyor.
Burada tamamen birbirinden keskin sınırlar ile ayrıldı demiyorum. Konu özelinde iki ayrı tarz kendisini göstermeye başladı.
Daha önceki yazılarımda da:
İlim-İrfan
Alim-Arif
Akıl-Kalp
Duygu-Düşünce
Kitap-Hikmet ikiliğini ele almıştım. Sanırım bu yazı da son olmayacaktır.
Geleneksel anlatıda bile ilim Hz. Musa’dır ve irfan tarafı ise Salih Kul’dur.
Kanaatim o ki bu anlamda irfan, Hz. Musa’nın “görme” (A’raf/143) ve perde arkasına bakma, vâkıf olma talebidir. Ve sanırım Salih Kul, bunun mümkün olmayacağını O’na göstermiştir.
Bid’at ve Hurafeden Geleneğin Gücüne başlıklı yazımda irfani yol ve bid’at/hurafe arasındaki yakınlığa değinmiştim.
Bu yazıda ise salt ilme/bilgiye dayalı yöntemin zaafına değinmek istiyorum.
Bu noktada bu yazıda şu soruları açmaya çalışacağım:
Bilgi Hakikate Götürür mü?
Bilgi arttıkça hakikate yaklaşır mıyız? Yoksa bilgi, insanı hakikatin kendisinden uzaklaştırabilecek bir araç hâline de gelebilir mi?
İslam dini kendisine yöntem olarak ilmi ve bilgiyi tercih etmiştir ve fakat irfanı göz ardı etmemiştir. Vahyin hayata aktarılabilmesi için irfanı/hoca-talebe ilişkisini (belki sünneti, Kitabın yanına Hikmeti) gizli bir şart olarak ortaya koymuştur sanki.
Ancak içinde yaşadığımız bu çağ, bilginin bir tufan, önünü alamayacağımız bir sel ya da tsunami gibi her yeri ve her şeyi kuşattığı, hatta boğduğu bir çağdır.
Müslümanlar da belki tercihen, belki farkında olmadıkları zaruretler nedeniyle din ile irtibatlarını bilgi üzerinden kurmak durumunda kalmışlardır. Hatta başta “ilim” olan bu şey zamanımızda bilgi/veri halini de almıştır.
Artık bilgi üzerinden “hakikate” ulaşma çabası bütün taraf ve sınıfların ana yöntemi haline gelmiştir.
Bu hakikat bir kesim için dinin dünyada söz sahibi güç ve otorite haline gelmesidir.
Başka bir kesim için Rabbin muradının anlaşılmasıdır.
Başka bir kesim için ise asr-ı saadetin gerçekliğine ulaşabilmektir ve bunun üzerinden içinde yaşadığımız dünyayı bu modele göre yeniden inşa edebilmektir.
Hatta bazı kesimlere göre bu hakikate ulaşma çabası Müslümanları ve insanlığı dindarların boyunduruğundan kurtarmaktır.
Hangi kesim olursa olsun kesimler arası çatışma bilgi ve ilim üzerinden yapılmaktadır.
Kendilerini irfan ehli gören tasavvuf ve tarikat cenahı bile medya araçları üzerinden insanlara bilgi pompalamaktadırlar. Çok konuşmayı, çok anlatmayı bir meziyet olarak, bir dava olarak sunmaktadırlar. Hâlbuki bu alanın en önemli özelliği “çok konuşan yanılır, bilen söylemez-söyleyen bilmez” idi. Dolayısıyla gaye anlamak ve yapmak idi.
Bilgi arttığında ve bir anlamda bilen kişi bilgisi sayesinde kendini “kendine yeten” olarak gördüğünde; bilgi bir tahakküm aracına dönüşür.
Ayrıca ve en önemlisi irfan’dan yoksun kişi, bilgiyi kanaatlerini besleyen bir araca da dönüştürebilir.
Dolayısıyla burada asıl amaç artık hakikate ulaşmak değildir, haklı çıkmaktır.
İmam Ebu Hanife’ye atfedilen bir konuşma vardır:
“Bizler tartışırken, arkadaşımızın ayağı kaymasın, hata yapmasın (ve küfre/sapıklığa düşmesin) diye başımızda kuş varmışçasına (titizlikle ve şefkatle) hareket ederdik. Oysa sizler karşı tarafın hata yapmasını, haksız çıkmasını, hatta dinden çıkıp küfre düşmesini istiyorsunuz. Kim muhatabının tekfir edilmesini (kâfir sayılmasını) isteyerek tartışırsa, kendisi muhatabından önce küfre düşmüş olur.”
Bilginin/İlmin sahibini dönüştürme gücü kaybolursa, kişinin elinde silaha dönüşür.
Kanaatim o ki, ilimden (bilgi-nas) uzaklaşan irfan yolu (Zühd ve Tasavvuf) bid’at ve hurafe ile doldu.
İrfandan (samimiyet, duygu, alim-talebe ilişkisi, kitap-hikmet birlikteliği…) mahrum kalan bilgi, İslam dinini tarafların savaştığı bir alan haline getirdi.

Benzer yazılar
Kuş Bakışı Bir Manzaradan Zihne Düşenler
Yaratılış ve İnsan
Çekim Gücü Kaybolan Camilerimiz